Nawet najbardziej zaawansowane maszyny, stworzone do podboju nieba, oceanów i kosmosu, mają ograniczoną żywotność. Po kilkudziesięciu latach, gdy ich dalsza eksploatacja przestaje być opłacalna, a modernizacja traci sens, stalowe kolosy trafiają na rozległe złomowiska, ukryte w odległych zakątkach świata. Te niezwykłe miejsca są dziś materialnym świadectwem epoki wielkich osiągnięć przemysłowych. Przedstawiamy 10 największych tego typu obiektów.
Forty Maunsella: stalowe potwory na otwartym morzu
U ujścia Tamizy (Wielka Brytania) z wody wyłaniają się futurystyczne, a zarazem budzące lęk konstrukcje – forty przeciwlotnicze Maunsella, zbudowane w 1942 roku w celu ochrony Londynu przed nalotami Luftwaffe. Każdy kompleks składa się z siedmiu wież połączonych pomostami, osadzonych na betonowych palach i wyposażonych w działa oraz reflektory. Po zakończeniu wojny forty zostały zakonserwowane i opuszczone. Dziś te zardzewiałe stalowe konstrukcje, przypominające fantastyczne kroczące maszyny, samotnie górują nad wodami Morza Północnego. Stopniowo niszczeją, stając się pomnikiem inżynierii wojskowej pozostawionym na pastwę żywiołów.
Mott i Landshend: rdzewiejąca flota XX wieku
W cieśninie Arthur Kill, między Nowym Jorkiem a New Jersey, znajduje się cmentarzysko statków na Staten Island. Powstało po II wojnie światowej jako miejsce przeznaczone do złomowania jednostek, z czasem jednak przekształciło się w naturalne miejsce ich spoczynku. Spoczywa tu ponad sto cywilnych i wojskowych jednostek z XX wieku: holowniki, barki, promy i łodzie patrolowe. Ich wraki, częściowo zatopione w mule i porośnięte roślinnością na płytkich wodach, niszczeją w otoczeniu przemysłowego krajobrazu Nowego Jorku. Zardzewiałe kadłuby stworzyły unikalny ekosystem, w którym natura stopniowo włącza pozostałości przemysłowej działalności człowieka w krajobraz terenów podmokłych.
„Metro” w lasach Ohio
W lasach amerykańskiego stanu Ohio, z dala od wielkich aglomeracji, można zobaczyć jeden z najbardziej surrealistycznych widoków – porzucone wagony nowojorskiego i filadelfijskiego metra. W połowie XX wieku, gdy przedsiębiorstwa transportowe modernizowały swoje floty, setki starych stalowych wagonów kupiła osoba prywatna z zamiarem dalszej odsprzedaży na złom. Transakcja nie doszła jednak do skutku. Wagony pozostały na opuszczonych torach, stopniowo zarastając drzewami i krzewami. Ich wnętrza, z pozostałościami reklam i graffiti, pokryte mchem i rdzą, pośród dzikiego lasu tworzą niemal postapokaliptyczny krajobraz.
Rosocha: radioaktywne składowisko
Po katastrofie w elektrowni jądrowej w Czarnobylu w 1986 roku do likwidacji jej skutków skierowano ogromną liczbę pojazdów i maszyn: helikoptery, czołgi, transportery opancerzone, wozy strażackie, ciężarówki i autobusy. Wszystkie zostały skażone śmiertelnymi dawkami promieniowania i przetransportowane na rozległy, ogrodzony teren w pobliżu wsi Rosocha. Tysiące radioaktywnych pojazdów, ustawionych w ciasnych rzędach, przez dziesięciolecia pozostawały pod gołym niebem. Część z nich została później poddana dekontaminacji i zutylizowana, jednak pozostałe zardzewiałe wraki do dziś stanowią przejmujące przypomnienie skali katastrofy przemysłowej.
Bajkonur: zapomniany symbol radzieckiego programu kosmicznego
Jeden z najbardziej wymownych symboli kosmicznego wyścigu znajduje się na kosmodromie Bajkonur w Kazachstanie. W ogromnym, opuszczonym kompleksie montażowym, pod warstwą wieloletniego kurzu, spoczywają dwa wyjątkowe eksponaty: technologiczny model statku kosmicznego „Buran” oraz drugi egzemplarz przeznaczony do lotów kosmicznych – „Burja”, który nigdy nie wzbił się w przestrzeń kosmiczną. Te monumentalne wahadłowce, stworzone dzięki wysiłkom całego radzieckiego środowiska naukowego, wyglądają dziś jak scenografia do filmu science fiction opowiadającego o upadłej cywilizacji. Przypominają o wielkich ambicjach minionej epoki.
Punkt Nemo: z kosmosu na dno oceanu
Najbardziej odizolowane miejsce na Ziemi, położone na południu Oceanu Spokojnego, w odległości 2688 km od najbliższego lądu, stało się oficjalnym „kosmicznym cmentarzyskiem”. Na głębokość ponad 4 km sprowadza się tu w kontrolowany sposób wycofane z eksploatacji obiekty orbitalne. Na dnie w rejonie Punktu Nemo spoczywają szczątki radzieckiej stacji kosmicznej „Mir”, setek statków transportowych „Progress”, japońskich HTV i europejskich ATV. W latach 30. XXI wieku do podwodnego cmentarzyska dołączą szczątki Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS). W bezkresnych, pozbawionych życia głębinach oceanu kosmiczne konstrukcje znajdą swoje ostateczne miejsce spoczynku.
Alang: ostatni port oceanicznych supertankowców
Na wybrzeżu indyjskiego stanu Gudźarat znajduje się największa na świecie strefa złomowania statków. To właśnie tutaj, na piaszczystej mieliźnie, podczas przypływu z dużą prędkością osadzane są wysłużone morskie kolosy: supertankowce, kontenerowce i wycieczkowce. Następnie dziesiątki tysięcy pracowników, posługując się palnikami gazowymi, młotami i wciągarkami, ręcznie rozbierają te olbrzymie jednostki na części. Odzyskany metal trafia do przetopienia, a elementy wyposażenia wnętrz są sprzedawane na lokalnych targowiskach. W ten sposób Alang stał się ogromnym, niebezpiecznym dla środowiska przemysłowym centrum demontażu statków.
Lokomotywy w Uyuni: stalowe widma wysokogórskiej pustyni
W Boliwii, niedaleko słynnego solniska Uyuni, na wysokości ponad 3,6 km n.p.m. znajduje się wyjątkowe cmentarzysko parowozów. Pod koniec XIX wieku brytyjscy inżynierowie zbudowali tu sieć kolejową służącą do transportu minerałów z kopalń do portów nad Oceanem Spokojnym. Gdy w latach 40. XX wieku wydobycie gwałtownie załamało się, dziesiątki lokomotyw i wagonów porzucono pod gołym niebem. Rozrzedzone powietrze, sól niesiona przez wiatr z pobliskiego solniska oraz niemal całkowity brak wilgoci sprawiły, że lokomotywy zmieniły się w niezwykłe, zardzewiałe rzeźby, które dziś przyciągają licznych turystów.
Pustynna przystań dla 4000 samolotów
Na obrzeżach Tucson w stanie Arizona (USA) znajduje się największe na świecie cmentarzysko sprzętu lotniczego – baza sił powietrznych Davis-Monthan, znana jako Boneyard. Na powierzchni ponad 10 km², pod palącym pustynnym słońcem, stoją równe rzędy około czterech tysięcy wycofanych z eksploatacji samolotów wojskowych i rządowych: od bombowców B-52, przez myśliwce F-16, po samoloty transportowe C-5 Galaxy. Suchy pustynny klimat i twarde podłoże, które nie wymaga betonowania, stwarzają idealne warunki do ich przechowywania. Z maszyn wymontowuje się silniki i elektronikę, a pozostałe kadłuby stają się stałymi strażnikami pustyni.
Wszystkie autobusy jadą do Terrell
W Teksasie znajduje się jedno z najbardziej charakterystycznych wyspecjalizowanych cmentarzysk – rozległe skupisko wycofanych z użytku autobusów szkolnych. Setki kultowych żółtych pojazdów marek International i Blue Bird, które przez lata woziły kolejne pokolenia amerykańskich uczniów, kończą swój żywot na porośniętych trawą polach. Autobusy, które zakończyły okres eksploatacji, trafiają tu z całego stanu. Część jest rozbierana na trudno dostępne części zamienne, inne powoli wrastają w ziemię. Kontrast między charakterystyczną, dobrze znaną Amerykanom żółtą barwą, rdzą i dziką roślinnością nadaje temu miejscu niezwykle filmowy, a zarazem melancholijny charakter.